ENOTHTA 1                          

 Το υποκείμενο

• Υποκείμενο ονομάζεται η λέξη που δηλώνει ποιος ενεργεί ή δέχεται μια ενέργεια ή βρίσκεται σε μια κατάσταση,  π.χ. Οι Έλληνες είναι φιλόξενος λαός.

• Σε ποιες μορφές  βρίσκεται το υποκείμενο;

 Το υποκείμενο μπορεί να είναι ουσιαστικό ή οποιαδήποτε άλλη λέξη ή πρόταση, με άρθρο ή χωρίς άρθρο:
α. ουσιαστικό, π.χ. Ο Γιώργος κοιμάται.
β. αντωνυμία, π.χ. Αυτός κοιμάται.
γ. επίθετο, π.χ. Ο ξένος έφτασε.
δ. μετοχή, π.χ. Ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται.
ε. άκλιτη λέξη (π.χ. επίρρημα) με άρθρο , π.χ. Τα παρακάτω είναι περιττά.
στ. δευτερεύουσα πρόταση, π.χ. Φαίνεται ότι θα χιονίσει  

• Σε ποια πτώση βρίσκεται; 

Το υποκείμενο βρίσκεται πάντα σε πτώση ονομαστική.

• Πότε παραλείπεται; 

Το υποκείμενο συχνά παραλείπεται  όταν είναι α΄ή β΄πρόσωπο και ο ομιλητής ή ο συγγραφέας δε θέλει να δώσει έμφαση σε αυτό (επειδή εννοείται εύκολα από την κατάληξη του ρήματος),

  π.χ. Θα επιστρέψω το βράδυ (ενν. εγώ).

Το γ΄ πρόσωπο παραλείπεται συνήθως στις εξής περιπτώσεις:
-όταν εννοείται εύκολα από τα συμφραζόμενα,  π χ. - Τι κάνει ο Νίκος; - Είναι πολύ καλά (ενν. Ο Νίκος)                                                                                                                                                           -όταν είναι μια γενική έννοια ή όταν μπορεί να εννοηθεί μόνο ένα υποκείμενο, π.χ. Eίναι 6 μμ. (ενν. H ώρα).                                                                                                                                                      -όταν το ρήμα δείχνει κάποιο φυσικό φαινόμενο, π .χ. Βρέχει (ενν. η βροχή)

• Τα απρόσωπα ρήματα και οι απρόσωπες εκφράσεις                                                                         (πρέπει, αρκεί, ενδέχεται, φαίνεται, απαγορεύεται, επιτρέπεται, πιστεύεται κ.λπ.) έχουν υποκείμενο δευτερεύουσα πρόταση (που εισάγεται με το ότι, το πως ή με το να),
π.χ. Πρέπει να έρθεις.

• Συμφωνία υποκειμένου και ρήματος

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενό του σε πρόσωπο και αριθμό,                                                        π.χ. Η Ευγενία παίζει στην αυλή. (Το υποκείμενο (Η Ευγενία) είναι γ' πρόσωπο ενικού αριθμού, όπως και το ρήμα παίζει)

•  Όταν υπάρχουν περισσότερα από ένα υποκείμενα, το ρήμα μπαίνει σε πληθυντικό αριθμό,       π.χ. Η Ευγενία και ο Περικλής παίζουν στην αυλή.
• Όταν υπάρχουν πολλά υποκείμενα σε διάφορα πρόσωπα (α', β', γ'),το ρήμα μπαίνει στο επικρατέστερο πρόσωπο (το α' πρόσωπο είναι επικρατέστερο του β' και το β' επικρατέστερο του γ'),  π.χ. Εμείς και εσείς θα πάμε εκδρομή. Πότε θα έρθετε εσείς και οι άλλοι;

Προσοχή!                                                                                                                                                      Η συμφωνία υποκειμένου και ρήματος ως προς το πρόσωπο και τον αριθμό μπορεί να μην τηρείται στις παρακάτω περιπτώσεις:

- Όταν το υποκείμενο είναι περιληπτικό όνομα,

       π.χ. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων περίμεναν να έρθει η σειρά τους.   

 - Όταν ένα υποκείμενο ενικού αριθμού συνδέεται με άλλα πρόσωπα ή πράγματα,
       π.χ. Εγώ με τους φίλους μου πήγαμε στον κινηματογράφο.